تار، از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقید است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه (روده‌ی تابیده‌ی چهارپایان) و فلز استفاده می‌شود و طول کلی آن حدود ۹۵ سانتی متر است. اگرچه در گذشته‌های دور، نامی از آن برده نشده است ولی از حدود دویست سال پیش تار، یکی از سازهای اصلی موسیقی ملی ایران بوده است. نوازنده‌ی تار ایرانی در حالت نشسته تار را به صورت افقی روی ران پا قرار می‌دهد، به طوری که دسته‌ی تار طرف چپ و کاسه‌ی طنینی طرف راست نوازنده قرار می‌گیرد. نوازنده سرانگشت‌های دست چپ را روی دستان‌هایی که در طول دسته‌ی تار بسته شده‌اند حرکت می‌دهد و با مضرابی که در دست راست دارد به سیم‌ها زخمه می‌زند.

اجزای تشکیل دهنده تار

  • کاسه‌ی طنینی
    کاسه‌ی طنینی از چوب یک تکه در دو حجم توخالی تقریبا گلابی شکل یکی بزرگ‌تر و دیگری کوچک ترتشکیل شده و یک طرف آن‌ها (دهانه) باز است. قسمت بزرگ‌تر را کاسه و قسمت کوچک‌تر را نقاره می‌گویند. بر روی دهانه‌های باز کاسه و نقاره پوست می‌کشند و محرک بر روی پوست کاسه قرار میگیرد. کاسه‌ها معمولا از چوب درخت توت تهیه می‌شود.
  • پوست
    پوست تار از قسمت نازک پوست چهارپایانی مانند بز و بره انتخاب می‌شود.
  • خرک
    خرک معمولا از جنس استخوانی به کار رفته در روی دسته و شیطانک به طول تقریبی ۵ و ارتفاع ۲ سانتی متر ساخته می‌شود که با دو پایه‌ی کوچک خود روی پوست کاسه قرار می‌گیرد و سیم‌ها هریک جداگانه از درون شیارهای کم عمقی که بر سطح خرک ایجاد شده‌اند عبور می‌کنند. برای ثابت ماندن خرک بر روی پوست تکه‌های کوتاهی از جنس دستان‌ها از حلقه‌های کوچکی که روی خرک (دو حلقه در طرفین و یک حلقه در وسط) ایجاد شده می‌گذرند و به سیم گیر که در انتهای بدنه‌ی کاسه قرار دارد وصل می‌شوند.
  • دسته
    دسته‌ی تار از چوبهای سخت، مانند گردو یا توت، به صورت لوله‌ای تو پر به طول تقریبی ۵۰ قطر تقریبی ۴ سانتی متر ساخته میشود که از طرف جلو (محل انگشت گذاری) صاف برش خورده و از طرف پشت نیم دایره است و دستان‌ها با فواصل معین، روی آن بسته می‌شوند. در طرفین طول دسته (سطح رویی) دو رشته نوار از جنس استخوان کار می‌گذارند که هم به زیبایی دسته کمک میکنند و هم مانع فرسایش چوب در اثر تماس زیاد انگشت‌ها می‌شوند. دسته تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگر به سر پنجه‌ی تار متصل است.
  • سرپنجه
    سرپنجه یا جعبه‌ی کوک (جعبه‌ی گوشیها) جعبه‌ی کوچک توخالی ست که در ابتدای طول دسته قرار گرفته و از جنس چوب کاسه هاست و به تعداد سیم‌های تار شش گوشی در هر طرف که سه گوشی روی آن قرار دارند.
  • گوشی‌ها
    تار ۶ عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم‌های ساز دارد که به صورت میخ درشت سر پهن ساخته می‌شوند. قسمتی که هنگام کوک کردن، با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده میشود پهن‌تر است و بیرون سرپنجه قرار دارد و قسمتی که یک سر سیم به دور آن پیچیده می‌شود باریک‌تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.
  • شیطانک
    قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته‌ی تار و به ارتفاع ۲ میلی متر است که بین دسته و سرپنجه قرار گرفته و دارای شیارهای کم عمقی است که سیم‌ها هریک از درون یکی از این شیارها می‌گذرند و به طرف گوشی می‌روند.
  • دستانها
    امروزه به طور معمول ۲۸ دستان بر روی دسته‌ی تار بسته می‌شوند که جنس آن‌ها از زه (روده‌ی تابیده‌ی چهارپایان) یا نخ نایلون است. هر دستان را در فواصل معین، چهار یا سه دور، دور دسته‌ی تار می‌بندند و آن را گره می‌زنند، به طوری که گره‌ها در شیاری که در سطح بالایی طول دسته ایجاد شده قرار بگیرند. محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاههای مختلف، بعضی دستان‌ها تا حدی حرکت داده می‌شوند.
  • سیم گیر
    قطعه‌ای ست کوچک از چوب یا استخوان که در انتهای بدنه‌ی کاسه نصب شده و دارای شیارهایی است که حلقه‌ی تابیده شده یا گره یک سر سیم به آن می‌افتد.
  • تعداد و جنس سیم‌ها
    تار ایرانی دارای ۶ سیم از جنس فلز با قطرهای مختلف است که به طور معمول سیم‌های اول و دوم (فلزی سفیدرنگ) به قطر ۲۰.۰ تا ۱۸/۰، و سیم‌های سوم و چهارم (زرد از جنس برنج) به قطر۲۰/۰ تا۱۸/۰، دو به دو با یکدیگر همصدا کوک می‌شوند. سیم پنجم واخوان (فلزی سفید رنگ) با قطر کمتر همصدای سیم‌های اول و دوم، و سیم ششم سیم بم (فلزی زردرنگ) با قطر۳۸/۰ یک اکتاو بم‌تر از سیم‌های اول و دوم کوک می‌شوند.
  • وسعت
    وسعت معمول صدای تار نزدیک به سه اکتاو است.
  • کوک سیم‌ها
    کوک دست باز سیم‌های شش‌گانه به صورت چهارم پایین رونده و اکتاو است. کوک سیم‌ها بنا بر نیاز نوازنده می‌تواند تغییر کند. معمولا در اجرای مقام‌های دوازده گانه‌ی موسیقی ملی سیمهای پنجم و ششم کوک متغیری دارند.
  • کلید نت‌نویسی
    نت‌نویسی تار با کلید سل خط دوم حامل است.
  • مضراب
    مضراب قطعه‌ای ست فلزی معمولا از جنس برنج، به طول تقریبی ۳ تا ۴ سانتی متر و نیمی از طول آن که در دست نوازنده جای می‌گیرد با موم پوشیده شده است.
نرم افزار مدیریت آموزشگاه موسیقی | موزیک آکادمی